Będzie łatwiej sprawdzić, na co urzędy wydają pieniądze mieszkańców? ^1komentarzy

Centralny Rejestr Umów (CRU)

Centralny Rejestr Umów ma być elektronicznym systemem, który faktycznie zwiększy przejrzystość wydatków publicznych i pozwoli obywatelom lepiej kontrolować, jak wydawane są pieniądze publiczne. System ma zapewniać powszechny dostęp do informacji o umowach zawieranych przez jednostki sektora finansów publicznych, czyli ministerstwa, urzędy, samorządy, szkoły czy spółki komunalne.

W praktyce wprowadzenie CRU się opóźnia. Pierwotny termin dawno minął, a rząd proponuje już nową datę: 1 stycznia 2027 roku. Do tego dochodzą zmiany w przepisach, które podważają pierwotne założenia jawności.

Bitwa o próg kwotowy

Jednym z kluczowych elementów, który zdecyduje o realnej przejrzystości CRU, jest próg kwotowy. Początkowo planowano, że publikowane mają być wszystkie umowy od 500 zł wzwyż, później jednak zaproponowano podniesienie granicy do 10 tysięcy złotych.

Organizacje społeczne apelowały o porzucenie tego pomysłu, wskazując, że tak wysoki próg sprawi, iż większość umów - szczególnie samorządowych - po prostu zniknie z radaru obywateli. Szacuje się, że nawet 80 procent dokumentów nie zostałoby ujawnionych. To nie tylko zaprzecza idei jawności, ale też stoi w sprzeczności z oczekiwaniami społeczeństwa, ktore chce pełnego dostępu do informacji o wydatkach publicznych.

Wysoki próg osłabia kontrolę obywateli, zwłaszcza lokalnie, i zmienia CRU w narzędzie bardziej symboliczne niż użyteczne. Argument, że publikacja małych umów będzie zbyt kosztowna, trudno traktować poważnie, skoro wiele samorządów bez problemu prowadzi własne rejestry... bez żadnych progów.

Inicjatywa Polski 2050

W ostatnim czasie, w odpowiedzi na próby ograniczenia jawności politycy Polski 2050 zgłosili poprawki do ustawy. Proponują, by w rejestrze ujmować wszystkie umowy, od pierwszej złotówki. Ich zdaniem pełna jawność to nie ekstrawagancja, ale elementarny standard uczciwego państwa. Rezygnacja z progów nie tylko zwiększa przejrzystość, ale także utrudnia dzielenie zamówień i zabawy kwotami, które dziś nierzadko służą obchodzeniu prawa.

Jawność wydatków to prawo mieszkańców i podstawa realnej kontroli nad tym, jak zarządza się ich pieniędzmi. Tymczasem lokalna transparentność jest możliwa, co widać w wielu samorządach, które prowadzą własne rejestry i wcale nie uważają tego za problem.

Dwa różne podejścia w Lubartowie

W Lubartowie widać dwa podejścia do jawności. Starostwo Powiatowe od dawna publikuje rejestr umów i najwyraźniej nie stanowi to dla pracowników wyzwania ponad siły, bo miesięcznie przybywa tam zazwyczaj kilkanaście pozycji. Dokładne dziś, 1 grudnia 2025 roku dodano tam aktualizację uzupełniającą rejestr o umowy zawarte w listopadzie. Po drugiej stronie mamy Miasto Lubartów, które kiedyś prowadziło taki rejestr, ale zrezygnowało z jego aktualizacji. Ostatnie dane w zakładce poświęconej rejestrowi pochodzą z połowy 2024 roku.

Warto pamiętać, że samorządy i inne jednostki sektora finansów publicznych nie wydają własnych pieniędzy, tylko pieniądze mieszkańców. Jeśli urząd rezygnuje z publikowania rejestru, który bez trudu mógłby prowadzić, trudno nie zadać sobie pytania, czy nie powinna to być dla mieszkańców czerwona lampka. Bo urząd, który nie ma nic do ukrycia, nie powinien mieć też problemu z pokazywaniem swoich umów.

Jawność finansów zniechęca do nieprawidłowości i marnotrawstwa.